Bu haftadan başlayarak OECD’nin Digital Education Outlook 2026 raporunda üretken yapay zekânın (ÜYZ) eğitimde kullanımına ilişkin bulgu ve önerileri paylaşmak istiyorum. Önce temel soruyu yanıtlayalım: Üretken yapay zekâ nedir?
Üretken yapay zekâ, kullanıcının sorusu veya komutu (prompt) doğrultusunda metin, görsel, video, müzik, matematiksel denklem ve bilgisayar programı gibi yeni içerikler üreten yapay zekâ türüdür. İçerikleri, büyük miktarda eğitim verisinden öğrendiği örüntülere dayanarak oluşturur. ChatGPT, DeepSeek ve Gemini gibi büyük dil modellerine dayalı sohbet araçları yaygın örnekleridir.
Üretken olmayan yapay zekâ sistemleri ise ağırlıklı olarak tahmin, sınıflandırma, öneri ve puanlama yapar. Eğitimde özel gereksinimli öğrencilere destek sağlamak, öğrenmeyi kişisel ihtiyaçlara uyarlamak, değerlendirmeleri puanlamak ve okuldan ayrılma riski taşıyan öğrencileri belirlemek için kullanılabilir.
YZ araçları, üretken olup olmamalarına ve genel amaçlı ya da eğitime özel olmalarına göre raporda dört grupta ele alınıyor:
Genel amaçlı olanlar
- Genel amaçlı üretken olmayan YZ: Konuşmayı metne veya metni konuşmaya dönüştürme, görselden metin çıkarma ve çeviri araçları.
- Genel amaçlı ÜYZ: ChatGPT, DeepSeek ve Gemini gibi sohbet araçları ile görsel, video veya ses üreten araçlar.
Eğitime özel olanlar
- Eğitime özel üretken olmayan YZ: Akıllı öğretim sistemleri, erken uyarı sistemleri ve artırılmış/sanal gerçeklik simülasyonları.
- Eğitime özel ÜYZ: Öğrenciye açıklama ve yönlendirme sunan ÜYZ öğreticileri ile öğretmenlere destek sağlayan ÜYZ yardımcıları.
Dikkat edilmesi gereken en önemli konu, eğitimde kullanılan her yapay zekâ aracının üretken olmadığı ve her üretken yapay zekâ aracının da eğitim için özel olarak tasarlanmadığıdır.
Raporun eğitimde etkili kullanıma ilişkin ana hatları şu başlıklarda özetlenebilir:
Öğrenmeyi güçlendirme (Öğrenciye destek): ÜYZ ile öğrencilerin öğrenmesi güçlendirilmeli. YZ’nin doğrudan yanıt vermesine değil, öğrencinin nasıl düşündüğüne ve öğrendiğine odaklanılmalı. Soru sorarak düşündüren YZ öğreticileri, grup çalışmalarına destek ve yaratıcı fikir geliştirme alanlarında çalışmalar sürmektedir. Hazır yanıtlarla ödevi tamamlamak, konuyu öğrenmek anlamına gelmez.
Öğretmenin performansını artırma: ÜYZ ders hazırlığına, alıştırma oluşturmaya ve geri bildirim vermeye yardımcı olabilir. Öğretmenin mesleki kararları ve öğrencisiyle kurduğu ilişki merkezde kalmalı. Rapor, eğitim araçlarının öğretmenlerle birlikte geliştirilmesine önem veriyor.
Sistemin ve kurumsal yönetimin iyileştirilmesi: Eğitim programlarını inceleme, kaynakları düzenleme, değerlendirme soruları hazırlama ve araştırma süreçlerini destekleme gibi kullanım alanları ele alınıyor. Bunlarda da insan denetimi, veri gizliliği ve yanlılık risklerinin yönetilmesi gerekiyor.
Politika yapıcılara yol haritası: OECD; insan yargısı, geri bildirim ve denetimin merkezde tutulmasını, öğrenmeyi destekleyen araçların öğretmenlerle birlikte geliştirilmesini öneriyor. Öğretmenlerin mesleki özerklikleri korunmalı ve YZ kullanma yetkinlikleri güçlendirilmeli. Erişim eşitsizliği, veri gizliliği, etik ve yanlılık riskleri etkili yönetişimle yönetilmeli. Açık kullanım rehberleri hazırlanmalı; uluslararası iş birliği ve iyi uygulamaların paylaşımı desteklenmeli.
Okullar yapay zekâ politika ve stratejilerini yayımlamalı. Ancak bunları yazmak yeterli değil; somut uygulamalara dönüştürmeli, sonuçlarını izlemeliler. Veliler de planlanan ve yürütülen uygulamaları öğrenmeli ve izlemeli.
Değerli anne ve babalar; bunun için kendinizi eğitmelisiniz. Yapay zekâ konusunda çok sayıda eğitim programı yayımlanmakta. Gruplar halinde eğitimlere katılıp birlikte öğrenmelisiniz. Önce “YZ okuryazarlığı” konularını öğrenmeniz gerekiyor. Bu konuyu önceki köşe yazılarımda da ele aldım.
Gözlemlerime göre bu konuda önemli eksikliklerimiz var. “Excel kullanıyorum” diyen, ancak elektronik tablo yetkinliğindeki eksiklerinin farkında olmayan üniversite mezunlarıyla karşılaşıyorum. Bir aracı kullanmak, onunla yapılan işlemleri anlamak ve sonuçlarını değerlendirebilmek anlamına gelmiyor. YZ kullanımında da aynı durumla karşılaşabiliriz.
Bilmediğini bilmeyenler ve bunun farkına varmadan söz sahibi olanlar toplumun kanayan yaralarından. Bu tuzağa düşmeyin. ÜYZ’den giderek daha fazla yararlanıyoruz. Çocuğunuzun yalnızca soru sorup hazır yanıt almasıyla yetinmemelisiniz. Nasıl düşündüğünü, yanıtı nasıl değerlendirdiğini ve ne öğrendiğini de izlemelisiniz.
