Geçen hafta yapay zekâ çağında anne ve babaların sorumluluklarına değinmiştim. Bu hafta üretken yapay zekadan (generative AI) yararlanma konusundaki UNESCO Rehberinin özetini sunmaya çalışacağım. Bu kitabın Türkçe Çevrisi de var.
Temel soru şudur: Üretken yapay zekâ (ÜYZ) eğitim ve araştırmada nasıl kullanılmalı ki insanların öğrenme, düşünme ve karar verme yetisi güçlensin?
Kitap altı ana bölümde ilerliyor:
- ÜYZ Nedir ve Nasıl Çalışır? Teknoloji tanınmalı: Metin ve görsel üreten yapay zekânın nasıl çalıştığını, neler yapabildiğini ve ürettiği yanıtların neden hata içerebildiğini açıklıyor.
- ÜYZ ve İlgili Tartışmalar. Riskler görülmeli: Erişim eşitsizliği, kişisel verilerin korunması, içeriklerin izinsiz kullanımı, yanlış bilgi, önyargı, sahte içerikler ve farklı görüşlerin görünmezleşmesi başlıca kaygılar arasında.
- ÜYZ’nin Eğitimde Kullanımının Düzenlenmesi. Kurallar ve sorumluluklar oluşturulmalı: Devletlerin, teknoloji sağlayıcılarının, eğitim kurumlarının ve bireylerin ayrı sorumlulukları olduğunu belirtiyor. Çocukların korunması ve eğitimde kullanılacak araçların uygunluğunun değerlendirilmesi özellikle vurgulanıyor.
- Eğitim ve Araştırmada ÜYZ’nin Kullanımı için Bir Politika Çerçevesine Doğru. Eğitim politikası geliştirilmeli: Eşit erişim, dil ve kültür çeşitliliği, insanın karar yetkisi, öğretmen ve öğrencilerin yapay zekâ becerileri ile araçların yerel koşullarda sınanması bir bütün olarak ele alınıyor.
- ÜYZ’nin Eğitim ve Araştırmada Yaratıcı Kullanımının Kolaylaştırılması. Yararlı kullanım alanları araştırmalı: Yapay zekâ; öğretim materyali hazırlama, araştırmayı destekleme, öğrenciye geri bildirim verme, proje temelli öğrenme ve özel gereksinimli öğrencileri destekleme amacıyla kullanılabilir. Kitap, bu kullanımların eğitim hedefleriyle birlikte tasarlanmasını öneriyor.
- ÜYZ ve Eğitim ve Araştırmanın Geleceği. Eğitimin geleceğini yeniden düşünülmeli: Bir metnin veya ödevin kolayca üretilebildiği ortamda, sadece ortaya çıkan ürünü değerlendirmek yeterli olmayabilir. Öğrencinin nasıl düşündüğü, bilgiyi nasıl doğruladığı ve kendi görüşünü nasıl geliştirdiği de önem kazanıyor. Temel okuryazarlık, sayısal beceriler ve bilimsel bilgi değerini koruyor.
Yapay zekâ bilgiye ulaşmayı ve içerik üretmeyi kolaylaştırırken eğitim, öğrenenin/öğrencinin kendi başına düşünme, sorgulama, deneme ve öğrenme süreçlerini korumalıdır. UNESCO’nun önerdiği insan merkezli yaklaşım, teknolojinin kullanımını bu amaçlara göre yönlendirmeyi gerektiriyor.
Rehberin ortaya koyduğu bu çerçeve, bizi şu sorularla karşı karşıya bırakıyor: Öğretmenler bu değişime hazır mı? Devlet bu konuda nasıl politika ve strateji belirliyor? Anne ve babalar bu değişikliğin ne kadar farkında? Devlet-Öğretmen-Veli-Öğrenci arasındaki iş birliği nasıl? Araştırmacılar ile dijital ürün ve hizmet sağlayıcıları da bu yapının parçası. Herkesin sorumluluğunu bilmesi ve uygulamaların bilimsel kanıtlara dayanması gerekiyor.
Gelecekte başarılı olarak var olabilmek için ÜYZ’nin kullanımındaki ekosistem net tanımlanıp kurulmazsa çocuklarınız için gelecekten endişe etmelisiniz. Elinizi taşın altına koyun.
Kaynak: UNESCO, Guidance for Generative AI in Education and Research (2023), ISBN 978-92-3-100612-8, DOI: 10.54675/EWZM9535. Eğitim ve Araştırmada Üretken Yapay Zeka (2024), ISBN 978-92-3-000231-2.
