Bir zamanlar sessizlik, bir düğmeyle bölündü. Ne ekran vardı ne görüntü… Sadece ses… Uzaklardan gelen bir insan sesi, bir şarkı, bir haber; aynı anda binlerce eve misafir oldu.
İlk radyo yayını teknolojik bir gelişmeden çok daha fazlasıydı. İnsanların yalnız olmadığını hissettiği, aynı cümlede, aynı ezgide buluştuğu bir paylaşım anıydı. Radyo mesafeleri kısaltan bir dost sesiydi.
Bugün hâlâ, özellikle yerel radyolarda, o ilk yayının samimiyeti devam ediyor.
Kısa bir bilgi vererek geçiş yapalım. 1906 yılında Reginald Fessenden ilk radyo yayını gerçekleştirdi. Bu tarihten 21 yıl sonra Türkiye’de İstanbul Sirkeci’deki Büyük Postane’den ilk radyo yayını yapıldı (1927). Bu da demektir ki dünyadaki ilk radyo yayının üzerinden 119 yıl, Türkiye’deki ilk radyo yayının üzerinden de 98 yıl geçmiş.
Türkiye’de yerel radyoların ortaya çıkışı ise 1980 yılların sonuna dayanır. Başlangıçta bu radyolar yasal bir zemine sahip değildi. “Korsan” ya da “özgür” olarak adlandırılan yayınlar vardı.
1992’de devlet tekelinin fiilen sona ermesiyle Türkiye’nin dört bir yanında yüzlerde yerel radyo yayına başladı.
1994 yılında kurulan RTÜK, yerel radyoları yasal çerçeve içine aldı. Lisanslar, frekans planlaması vs. yapıldı. Bugüne bakacak olursak RTÜK ve RATEM (Radyo Televizyon Yayıncıları Meslek Birliği) verilerine göre Türkiye’de 2025 yılında karasal yayın yapan toplam radyo kuruluşu sayısı: 36 ulusal radyo, 102 bölgesel radyo, 952 yerel radyo bulunmaktadır. Dijital radyolar, internet yayınları bu toplama dâhil değildir.
KISALTMALAR, KAVRAMLAR
RTÜK: Radyo Televizyon Üst Kurulu
BTK: Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu
TÜİK: Türkiye İstatistik Kurumu
RATEM: Radyo Televizyon Yayıncıları Meslek Birliği
DRYD: Denizli Radyo Yayıncıları Derneği
MESAM: Türkiye Musiki Eseri Sahipleri Meslek Birliği. Besteci ve söz yazarlarının telif haklarını temsil eder.
MSG: Musikî Eseri Sahipleri Grubu Meslek Birliği. Besteci ve söz yazarlarının mali haklarını korur (MESAM’a alternatiftir).
MÜYORBİR: Müzik Yorumcuları Meslek Birliği. İcracı sanatçıların (şarkıyı seslendirenlerin) haklarını temsil eder.
MÜYAP: Bağlantılı Hak Sahibi Fonogram Yapımcıları Meslek Birliği. Müzik yapımcılarının (plak, albüm yapımcıları) haklarını temsil eder.
FSEK: 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu
PODCAST: Podcast, internet üzerinden yayımlanan, isteğe bağlı olarak dinlenen ses (bazen video) programıdır. Radyo gibi ama canlı değil; ne zaman istersen dinleyebilirsin.
SPOTİFY: Müzik, podcast, sesli kitap ve özel içeriklere erişim sağlayan dijital bir ses platformudur.
Bu girizgahtan sonra yerel radyoları ve sorunlarını irdeleyebiliriz.
Yerel radyoların sorunlarını dört ana başlıkta toplamak mümkündür.
Bunlar:
1. Ekonomik sorunlar
2. Teknolojik sorunlar
3. Yasal ve idarî sorunlar
4. Toplumsal ve kültürel sorunlar
I. EKONOMİK SORUNLAR
Sorun: Reklam gelirlerinin düşüklüğü, sponsorluk yetersizliği, yayın maliyetlerinin yüksekliğidir.
a) Reklam Gelirlerinin Düşüklüğü
Yerel radyoların en temel sıkıntısı gelir yetersizliğidir. Yerel radyoların ana gelir kaynağı reklamlardır. Ancak ulusal radyolar ve dijital platformlar (Spotify, YouTube, Instagram) reklam pastasının büyük kısmını almaktadır.
Örneğin, Konya'da yayın yapan “Radyo Derya” isimli yerel istasyon, küçük işletmelerden (berber, lokanta, tamirci gibi esnaflardan) reklam alır. Fakat bu reklamlar aylık çok cüzi rakamlardır.
Buna karşılık ulusal bir radyo, aynı şehirdeki büyük markalardan (isimlerini söylemeyeyim, reklam olmasın) milyonlarca liralık reklam alırlar.
Ekonomik Sorunlara Çözüm Önerileri:
1) Yerel Reklam Teşvikleri: Belediyeler ve KOSGEB benzeri kurumlar, yerel işletmelerin yerel radyolara vereceği reklamlarda vergi indirimi veya hibe desteği sağlayabilir. Tabii bu hukukî düzenlemeyi merkezi hükümet yapacaktır. Bu uygulama, yerel ekonomiyi canlandırarak reklam pazarını büyütebilir (Küçük ve Doğan, 2022).
2) Sponsorluk Modellerinin Geliştirilmesi: Radyolar, kültürel etkinlikler veya yerel tanıtım projeleriyle sponsorluk iş birlikleri kurabilir. Böylece sürdürülebilir gelir kaynakları oluşturulabilir (Arı, 2021).
Yerel işletmelerin bütçeleri sınırlıdır. Bu yüzden yerel radyolara sponsor olamazlar. Örneğin “Radyo Akdeniz”, Antalya Büyükşehir Belediyesinden etkinlik sponsorluğu almak ister, ama belediye bu bütçeyi ulusal kanallara veya televizyonlara ayırır. Maalesef yerel radyolar sponsor bulmakta zorlanıyorlar hatta bazıları hiç sponsor bulamıyor.
3) Yüksek Yayın Maliyetleri
RTÜK lisans ücretleri, müzik telifleri (MESAM, MSG, MÜYOR-BİR), elektrik ve yayın kulesi giderleri oldukça yüksektir.
Örneğin, küçük bir ilde yayın yapan bir radyo yılda 200-250 bin TL civarında sadece telif ve lisans bedeli ödemek zorundadır.
Türkiye’de küçük bir ilde yayın yapan yerel bir radyonun ödediği telif ve lisans bedelleri, yayın türüne, kapsama alanına ve çalınan müzik oranına göre değişir.
Yüksek yayın maliyetinden dolayı birçok radyo, yayın kalitesini düşürmek veya çalışan sayısını azaltmak zorunda kalıyor. Yüksek yayın maliyeti yerel radyoları ekonomik olarak zorlamaktadır. Özellikle telif ücretlerinin yüksekliği yerel radyoları ekonomik olarak çok zorlamaktadır. Bu problemin hukukî bir düzenleme ile makul bir seviyeye çekilmesi gerekmektedir.
4) Maliyet Paylaşımı: Aynı bölgede faaliyet gösteren yerel radyolar, ortak yayın merkezleri veya teknik ekipman paylaşımı yoluyla maliyetleri azaltabilir (RTÜK, 2023). Nitekim Denizli’deki yerel radyolar zaman zaman ortak yayın yapmaktadırlar.
5) Yerel Ekonomi ile Entegrasyon: Radyolar, yerel üreticiler ve kooperatifler ile iş birliği yaparak "yerel ürün tanıtım" yayınları düzenleyebilir. Bu yöntem hem radyoların gelirini artırır hem de bölgesel kalkınmayı destekler (TÜİK, 2021).
6) Kamu Destekli Fonlar: Kültür ve Turizm Bakanlığı, “yerel medya destek fonu” oluşturarak yıllık proje bazlı hibe verebilir.
7) Ortak Reklam Havuzu: Aynı bölgedeki radyolar, birlik kurarak ortak reklam havuzları oluşturabilir; ulusal firmalara toplu reklam paketi sunabilir.
8) Dijital Gelir Modelleri: Radyolar web sitelerinde podcast, çevrim içi yayın, YouTube kanalı veya mobil uygulamalar aracılığıyla ek gelir elde edebilir.
9) Yerel Etkinlik İş Birlikleri: Konser, festival, spor turnuvası gibi etkinliklerin medya sponsorluğu alınarak yerel radyoların görünürlük ve geliri artırılabilir.
II. TEKNOLOJİK SORUNLAR
Sorun: Analog sistemlere bağımlılık, dijital dönüşüm eksikliği, teknik altyapı yetersizliğidir.
Dijital Dönüşüme Uyum Zorluğu
Birçok yerel radyo hâlâ analog vericiler kullanıyor; internet yayını (web radyo veya mobil uygulamalar) yapamıyor.
Genç kuşaklar artık telefondan müzik dinliyor. Bu yüzden FM bandında yayın yapan radyoların dinleyici sayısı maalesef azalıyor.
Örneğin “Radyo Kocaeli”nin sadece FM yayını var; internet sitesi eski, uygulaması yok. Oysa dinleyiciler Spotify’ı tercih etmeye başladı.
Yerel radyoların dijital dönüşüme ayak uydurması gerekir. Tabii bu dijital dönüşüm beraberinde birtakım mâli yükümlülükleri de getiriyor.
Bazı radyolar, düşük kaliteli mikrofon veya kayıt cihazı kullanıyor. Bu da yayın kalitesini düşürüyor. Teknik personel eksikliği nedeniyle bakım ve onarım zamanında yapılamıyor.
Yeni Medya Rekabeti
YouTube’da “Radyo Tarzı Podcast” yapan kişiler binlerce kişiye ulaşabiliyor. Bu durum, yerel radyoların dinleyici tabanını azaltıyor. Gençler artık “radyo dinlemek” yerine “podcast açmayı” tercih ediyor. Yerel radyoların gençleri dinleyici kitlesine alabilmek için "radyo tarzı podcast" programlar üretmesi gerektiğini düşünüyorum.
(Devamı edecek)
